Voeding & diëtetiek

1.    Editoriaal – Hoofdredactrice Britt Van de Voorde
Inleiding

2.    VBVD nieuws: verslag studiedag lever en ledenvoordelen  
Het verslag in dit nummer van Voeding en Diëtetiek (juli-augustus 2025) focust op de cruciale rol van de lever en de relatie met voeding en levensstijl. Prof. dr. Anja Geerts benadrukte tijdens het VBVD-lentesymposium dat de lever, essentieel voor ontgifting, metabolisme en eiwitsynthese, vaak pas laat symptomen vertoont bij ziekte. De belangrijkste oorzaak van chronische leverproblemen in het Westen is MASLD (voorheen NAFLD), die kan evolueren naar cirrose en leverkanker. Vroege detectie en vooral gewichtsverlies via een gezonde leefstijl en dieetvormen zoals het mediterraans dieet zijn de hoeksteen van de behandeling. Ook de rol van koffie als mogelijk beschermende factor kwam aan bod.
Daarnaast werd hepatitis besproken: oorzaken variëren van virale infecties (A–E) tot medicatie, auto-immuunziekten en zeldzame stofwisselingsstoornissen. Preventie door vaccinatie, alcoholbeperking en gezonde voeding blijft essentieel.
Diëtist Hella Van Laer fileerde de detoxhype: er is geen wetenschappelijk bewijs dat detoxproducten toxines verwijderen. Het lichaam beschikt al over een efficiënt ontgiftingssysteem, waarbij een gezonde levensstijl de beste “detox” vormt.
Verder kwamen voeding bij levercirrose, het delicate evenwicht van parenterale voeding bij ernstig zieke patiënten en het belang van diëtisten in multidisciplinaire zorg uitgebreid aan bod. Tot slot kondigt AP Hogeschool een microcredential Expert in Sportvoeding aan.

3.    Dossier hormonen: PCOS en levensstijl, effecten op mentale en fysieke gezondheid – Charlotte Adema
Polycysteus Ovarium Syndroom (PCOS) is een veelvoorkomende hormonale aandoening die 8–13% van de vrouwen in de vruchtbare leeftijd treft. De diagnose wordt gesteld op basis van de Rotterdam-criteria: onregelmatige menstruatie, hyperandrogenisme en/of polycysteuze eierstokken. Naast fysieke symptomen ervaren vrouwen vaak mentale klachten zoals angst, depressie en een negatief lichaamsbeeld. Dit benadrukt de noodzaak van een integrale aanpak waarin medische zorg, voeding, beweging en psychologische ondersteuning samenkomen.
Voeding speelt een cruciale rol, ongeacht BMI. Gezonde eetpatronen – zoals het DASH- en mediterraan dieet – verbeteren insulinegevoeligheid, verlagen ontstekingswaarden en ondersteunen hormonale balans. Kenmerkend zijn vezelrijke producten, gezonde vetten, magere eiwitten en een lage glycemische index.
Beweging is eveneens essentieel: zowel aerobe training als krachttraining verbeteren insulinegevoeligheid, gewichtsregulatie en ontstekingswaarden. Zelfs korte wandelingen na de maaltijd kunnen de bloedsuikerspiegel stabiliseren. Daarnaast helpt regelmatige beweging angst en depressieve klachten te verminderen en draagt ze bij aan een positiever lichaamsbeeld.
Mentale gezondheid blijft vaak onderbelicht, terwijl stress en depressieve symptomen de hormonale ontregeling van PCOS versterken. Stressmanagement, cognitieve gedragstherapie en mindfulness kunnen bijdragen aan betere uitkomsten.
Conclusie: PCOS vraagt om een multidisciplinaire, holistische benadering waarin voeding, beweging en mentale ondersteuning centraal staan om levenskwaliteit en gezondheid duurzaam te verbeteren.

4.    Dossier hormonen, artikel 2: Waarom chronische stress zwaar weegt – Sofie Van Keymolen en Sofie Verdoodt 
Chronische stress heeft een grote invloed op gezondheid en gewicht. Bij acute stress activeert het lichaam adrenaline en cortisol om snel te reageren. Dit mechanisme wordt problematisch wanneer stress langdurig aanhoudt, bijvoorbeeld door financiële zorgen. Dan blijft de cortisolspiegel hoog, wat leidt tot insulineresistentie, vetopslag (vooral rond de buik) en een verhoogd risico op obesitas en diabetes type 2.
Stress beïnvloedt ook het brein: de prefrontale cortex, die instaat voor planning, impulscontrole en zelfregulatie, functioneert minder goed. Hierdoor neemt de mentale bandbreedte af en worden gezonde keuzes moeilijker. Mensen grijpen sneller naar gemakkelijke, calorierijke voeding. Hormonale verstoringen versterken dit: cortisol stimuleert eetlust via ghreline, terwijl leptineresistentie verzadigingssignalen onderdrukt. Zo ontstaat een vicieuze cirkel van stress, overeten en gewichtstoename.
Voor diëtisten betekent dit dat begeleiding stress-sensitief moet zijn. Extra druk vermijden, psycho-educatie bieden en haalbare alternatieven (“als-dan”-plannen) zijn cruciaal. Ook het versterken van executieve functies, zoals plannen en impulsen beheersen, kan cliënten ondersteunen. Een gebalanceerd voedingspatroon met vezels, eiwitten en gezonde vetten helpt bovendien de hormoonhuishouding te stabiliseren.
Conclusie: chronische stress is een belangrijke, vaak onderschatte factor bij overgewicht. Een brede aanpak – die naast voeding ook mentale en sociale context meeneemt – is noodzakelijk voor duurzame gedragsverandering.

5.    Dossier hormonen, artikel 5: de rol van vetweefsel bij de regulatie van het hongergevoel en de metabole gezondheid – Amar Van Laer en Bart Van der Schueren
Het artikel bespreekt de rol van vetweefsel in de regulatie van het hongergevoel en de metabole gezondheid, met bijzondere aandacht voor hormonen zoals leptine en adiponectine. Overgewicht en obesitas nemen wereldwijd toe, mede door een omgeving die ongezonde voeding stimuleert. Het hongergevoel wordt gereguleerd door hormonen zoals ghreline (stimuleert honger) en incretines (remmen honger). Vetweefsel speelt een langdurige rol via leptine, dat in verhouding tot de vetmassa wordt geproduceerd en het hongergevoel onderdrukt. Bij obesitas kan leptineresistentie ontstaan, waardoor deze remmende werking afneemt. Vetweefsel functioneert als een actief metabool orgaan en produceert adipokines, waaronder adiponectine, dat de vetverbranding en glucoseopname bevordert. Veranderingen in vetweefsel bij obesitas leiden tot ontstekingen, insulineresistentie en verminderde vetverbranding. Ook slaapgebrek beïnvloedt de hongerregulatie, vaak met verhoogde ghreline en verlaagde leptine. Voedingskeuzes kunnen het hongergevoel beïnvloeden: eiwitrijke voeding en vezels remmen de honger, terwijl trager eten het verzadigingsgevoel versterkt. Voeding kan ook adiponectine verhogen, vooral bij calorierestrictie en vezelrijke diëten. Het artikel benadrukt dat biologische factoren het moeilijker maken voor mensen met obesitas om hun eetgedrag te reguleren, en pleit voor meer begrip en minder stigmatisering.

6.    Dossier hormonen, artikel 6: PCOS in de praktijk – Yara Van den Eynde, Lieze Vanderstappen en Laure van Groeningen
Polycysteus Ovarium Syndroom (PCOS) is een veelvoorkomende hormonale aandoening bij vrouwen in de vruchtbare leeftijd, gekenmerkt door symptomen zoals hirsutisme, acne, insulineresistentie, onregelmatige menstruatie en overgewicht. De diagnose wordt gesteld volgens de Rotterdam-criteria, waarbij minstens twee van drie kenmerken aanwezig moeten zijn: oligo/anovulatie, hyperandrogenisme en polycystische eierstokken. Behandeling is symptoomgericht en afgestemd op het individu. Beweging is belangrijk, maar intensieve cardio wordt afgeraden vanwege verhoogde cortisolproductie; krachttraining, yoga en wandelen zijn aanbevolen. Voedingsadvies focust op een mediterraan dieet met eiwitten, vezels en onverzadigde vetten. GLP-1-analogen zoals Wegovy en Mounjaro kunnen overwogen worden bij overgewicht, maar zijn duur en niet terugbetaald zonder diabetes. Casussen illustreren diverse behandelingsstrategieën, zoals anticonceptie en metformine bij hyperandrogenisme en insulineresistentie, inositol bij zwangerschapswens, en Spironolactone bij hirsutisme. Bij verhoogd prolactine kan een prolactinoom worden vastgesteld via MRI. De PCOS-kliniek van UZ Brussel hanteert een multidisciplinaire aanpak met samenwerking tussen diëtisten, endocrinologen, gynaecologen, dermatologen en voedingspsychologen. Het artikel benadrukt het belang van gepersonaliseerde zorg en leefstijlinterventies bij de behandeling van PCOS.

7.    Gezond eten blijft een uitdaging: inzichten uit de voedselconsumptiepeiling 2022 – 2023 – Sarah Bel
De derde Belgische voedselconsumptiepeiling (VCP) werd uitgevoerd tussen maart 2022 en december 2023 bij 3.777 inwoners van 3 jaar en ouder. De peiling onderzocht eetgewoonten en de mate waarin de vernieuwde voedingsaanbevelingen van de Hoge Gezondheidsraad (2025) worden gevolgd. De resultaten tonen aan dat de meeste Belgen onvoldoende gezond eten. Slechts een klein percentage haalt de aanbevelingen voor water, volkoren producten, groenten, fruit, peulvruchten, noten, melkproducten en vis. Tegelijkertijd is de consumptie van rood en bewerkt vlees, gesuikerde dranken en alcohol te hoog. Vrouwen, hoger opgeleiden en Vlamingen volgen de aanbevelingen beter, al zijn er uitzonderingen. Ouderen eten meer fruit en minder ongezonde producten, maar voldoen minder aan aanbevelingen voor water, peulvruchten en vetten. Vergeleken met 2014–2015 zijn er lichte verbeteringen in water- en groenteconsumptie en een daling in bewerkt vlees, gesuikerde dranken en alcohol. Toch blijft de naleving van de richtlijnen laag. Het rapport benadrukt dat individuele gedragsverandering niet volstaat: een gezonde voedselomgeving is cruciaal. Beleidsmaatregelen zoals betaalbare gezonde voeding, duidelijke etikettering en regulering van marketing zijn nodig. De resultaten zijn beschikbaar via het interactieve dashboard EatMoveStats van Sciensano.

8.    Praten over leefstijl met je patiënten? Dat doe je met de signalentool! – Justine Van Lierde
De signalentool is een praktisch hulpmiddel voor zorg- en welzijnsprofessionals om op een laagdrempelige manier leefstijlgesprekken te voeren met patiënten. Ontwikkeld in samenwerking met Vlaamse preventiepartners, helpt de tool bij het herkennen van signalen rond thema’s zoals voeding, beweging, roken, mentaal welzijn en suïcidepreventie. Ze biedt concrete observaties, gespreksmethodieken en doorverwijsmogelijkheden. Tijdens een pilootproject (2024–2025) gaf 81% van de deelnemers aan dat het gesprek hen aanzette tot nadenken over hun leefstijl, en 71% wilde effectief iets veranderen. Ondanks drempels zoals tijdsgebrek, onzekerheid en angst voor negatieve reacties, blijkt uit onderzoek dat patiënten vaak wél openstaan voor zulke gesprekken. De tool integreert het KRACH-T model, waarmee professionals in slechts enkele minuten een motiverend gesprek kunnen voeren. Onderzoek toont aan dat korte interventies effectief zijn bij gedragsverandering, bijvoorbeeld bij roken en alcoholgebruik. De signalentool draagt bij aan preventie en empowerment in de eerstelijnszorg en ondersteunt professionals in hun rol als gezondheidsbevorderaar. Extra hulpmiddelen zoals de Preventiewijzer en WegWijzer eerstelijnszorg bieden verdere ondersteuning. De tool is gratis beschikbaar en vormt een waardevolle aanvulling op het dagelijkse werk van zorgverleners.

9.    Diëtist aan het werk: Belgische diëtist op humanitaire missie 
Diëtist Pascale Berghmans uit Vlaams-Brabant werkte acht weken als vrijwilliger op het ziekenhuisschip Africa Mercy in Madagaskar, waar ze voedingszorg bood aan ondervoede patiënten. Als eerste Belgische klinisch diëtist op het schip begeleidde ze patiënten zowel op het schip als aan wal. Haar werk verschilde sterk van haar praktijk in België: in plaats van obesitas en diabetes behandelde ze ernstige ondervoeding. Een opvallende casus was een man met een tumor en een BMI van 16,4, die dankzij calorierijke bijvoeding (Mana RUTF) en volwaardige maaltijden in drie weken zes kilo aankwam en fit genoeg werd voor chirurgie. Een andere patiënt kon pas aankomen nadat ze werd opgenomen in het HOPE Center, omdat ze alle extra calorieën verbrandde door lange wandelingen naar de consultatie. Pascale paste ook sondevoeding aan op de afdelingen voor kaakchirurgie en brandwonden. Praktijktips uit haar missie zijn onder andere: controle op parasitaire infecties, vermijden van multivitaminen bij rijke bijvoeding, en opvolging na operatie. De ervaring was voor haar zowel professioneel als persoonlijk verrijkend. Ze roept andere zorgverleners op om zich niet te laten afschrikken en zich ook in te zetten als vrijwilliger: “Eens Mercy Ships in je hart zit, laat het je niet meer los.”

10.    Eerstelijnszone – VIVEL jaarverslag 2024
VIVEL blikt in haar jaarverslag 2024 terug op een jaar vol samenwerking en versterking van de eerstelijnszorg in Vlaanderen en Brussel. De organisatie focuste op geïntegreerde zorg via structurele samenwerking tussen eerstelijnsactoren en sectoren. Binnen het Vlaams Mantelzorgplan werden pilootprojecten en campagnes opgezet, en preventie kreeg aandacht via trainingen rond leefstijl en seksuele gezondheid. Evenementen zoals ‘VIVEL Verbindt’ en studiedagen versterkten het netwerk. Digitale groei was zichtbaar via een toename in websitebezoeken en sociale media. De training ‘Doelgerichte Zorg’ werd uitgerold in 24 zorgraden, en via het OverHoop-project en 132 Zorgzame Buurten werd ingezet op buurtgerichte zorg en trauma-aanpak. Na de hervorming van de zorgraden eind 2023 bood VIVEL intensieve begeleiding via het Horizon-traject, met ondersteuning rond bestuur, financiering en samenwerking. Het netwerkcompetentietraject bereikte 52 zorgraden. De website eerstelijnszone.be werd versterkt met tools en opleidingen. In totaal werden 25 workshops en webinars georganiseerd. VIVEL ontwikkelde een toekomstvisie met geïntegreerde zorg als fundament, ondersteund door een vernieuwde bestuursstructuur en de VIVEL Academie. Samen met het Departement Zorg werd het regenboogmodel van Pim Valentijn geïntroduceerd. VIVEL blijft bouwen aan een krachtige, toekomstgerichte eerste lijn.

11.    Recensies: 

• Menokilo’s het kookboek
• Onze hormonen, onderschatte helden
• Nachtelijk zweten
• Alles wat je moet weten over eten

Het document bevat vier recensies van recente publicaties over voeding en gezondheid. *Menokilo’s het kookboek* van Leen Steyaert richt zich op vrouwen in de menopauze, maar wordt kritisch beoordeeld door diëtist Kristien Dejonghe. De recepten zijn niet vernieuwend en het boek promoot supplementen, wat tegenstrijdig is met de waarschuwing voor de “menopauze hype”. *Onze hormonen, onderschatte helden* van Lieslot Thys biedt een toegankelijke en holistische kijk op het hormonale systeem. Het boek is informatief en motiverend, maar mist nuance in voedingsadvies en benoemt de rol van diëtisten nauwelijks. Het e-book *Nachtelijk Zweten* van het Tijdschrift voor Geneeskunde en Gezondheidszorg is een diepgaand naslagwerk over hyperhydrose. Het biedt een multidisciplinaire benadering, duidelijke diagnostiek en behandelopties, en is geschikt voor zorgverleners. Tot slot wordt *Alles wat je moet weten over eten* van Sanne Mouha geprezen om haar heldere, humorvolle en evidence-based uitleg. Het boek is geschikt als naslagwerk en hulpmiddel in consultaties, al vergt het soms wat inspanning van de lezer. Het is een aanrader voor professionals, opvoeders en geïnteresseerde lezers die betrouwbare voedingsinformatie zoeken.